Thực tế cứu nạn: Ngạt khói mới là “kẻ thù” số một

Chỉ sau 2–3 phút kể khi đám cháy bùng phát, khói đã có thể lấp đầy một phòng kín hoặc tràn ra hành lang. Trong môi trường đó, oxy bị đẩy xuống mức dưới 15% trong khi nhiệt độ vùng khói có thể vượt quá 300°C. Con người khi hít phải hỗn hợp này sẽ nhanh chóng mất khả năng phán đoán, sau đó là bất tỉnh.

Trong môi trường chứa nhiều khí độc trong đám cháy, thời gian phản ứng của nạn nhân thường bị rút ngắn đáng kể. Các nạn nhân được tìm thấy ở trạng thái co quắp gần cửa thoát hiểm, không có vết bỏng ngoài da nào, nguyên nhân tử vong ghi nhận là suy hô hấp cấp do hít khói. Đây là lý do khói hỏa hoạn nguy hiểm hơn chính ngọn lửa trong giai đoạn đầu của một vụ cháy.

Cơ chế độc học của khói đám cháy

Khói hỏa hoạn không phải một chất đơn lẻ. Đó là hỗn hợp vật lý và hóa học sinh ra từ quá trình phân hủy nhiệt của vật liệu. Trong các công trình hiện đại, nơi nhựa, mút xốp, thảm trải sàn và thiết bị điện tử chiếm tỷ trọng lớn, khí độc trong đám cháy mang theo hàng trăm hợp chất hữu cơ bay hơi cùng hai loại khí đặc biệt nguy hiểm.

Carbon Monoxide (CO) thường được gọi là “sát thủ thầm lặng”. CO không màu, không mùi, khả năng liên kết với hemoglobin trong máu mạnh gấp 200–250 lần oxy. Khi CO chiếm chỗ, các cơ quan rơi vào tình trạng thiếu oxy cục bộ. Nạn nhân ban đầu chỉ cảm thấy đau đầu, buồn nôn hoặc chóng mặt, nhưng nồng độ CO tăng nhanh sẽ khiến họ mất ý thức trước khi kịp nhận ra mức độ nghiêm trọng.

Song hành với CO là Hydrogen Cyanide (HCN). Khí này sinh ra khi các vật liệu chứa nitơ như polyurethane hoặc vải tổng hợp bị đốt cháy. Nếu CO ngăn máu vận chuyển oxy, thì HCN lại khóa khả năng sử dụng oxy của tế bào. Sự cộng hưởng giữa cả hai tạo ra cơ chế gây ngạt kép, rút ngắn thời gian sống sót xuống chỉ còn vài phút trong không gian kín.

Hít phải khói và bỏng đường hô hấp: Tổn thương không nhìn thấy

Thuật ngữ hít phải khói mô tả tổn thương trực tiếp lên hệ hô hấp do tiếp xúc với khí nóng và hạt muội than siêu nhỏ. Khác với bỏng da, bỏng đường thở thường không có biểu hiện rõ ràng ngay lập tức. Niêm mạc mũi và khí quản bị phù nề, thanh quản sưng lên khiến đường thở thu hẹp dần.

Một số nạn nhân vẫn tỉnh táo khi được đưa ra ngoài nhưng vài giờ sau lại rơi vào suy hô hấp do tổn thương phổi tiếp tục tiến triển. Đây là lý do các trung tâm cấp cứu luôn khuyến cáo theo dõi y tế bắt buộc với bất kỳ ai từng tiếp xúc trực tiếp với khói dày đặc.

Lan truyền khói hỏa hoạn nhanh hơn lửa như thế nào?

Khói nhẹ hơn không khí lạnh nên di chuyển theo nguyên lý đối lưu, bốc lên cao rồi tràn ngang qua trần, giếng thang, hệ thống thông gió hoặc khe hở cửa. Trong một tòa nhà nhiều tầng, lan truyền khói hỏa hoạn thường xuất hiện ở các khu vực xa tâm cháy trước khi ngọn lửa kịp chạm tới. Tốc độ di chuyển có thể đạt 1–3 mét/giây trong hành lang kín, đủ để cắt đứt tầm nhìn và phương hướng trong chưa đầy 60 giây. Khi mất khả năng quan sát, nạn nhân dễ đi sai hướng, dẫm lên vật cản hoặc quay ngược vào vùng nguy hiểm.

Chính vì vậy, các tiêu chuẩn PCCC ngày nay không chỉ tập trung vào chữa cháy mà ưu tiên kiểm soát khói ngay từ cấu trúc. Việc chia nhỏ không gian bằng các vách ngăn đạt chuẩn, sử dụng cửa có zoăng chuyên dụng hoặc lắp đặt hệ thống hút khói cơ học giúp kéo dài “thời gian vàng” cho con người di chuyển an toàn.

Nguyên tắc thoát nạn khi đối mặt với khói dày đặc

Kinh nghiệm từ các vụ cháy thực tế cho thấy phản ứng đúng trong 10 giây đầu tiên quyết định phần lớn khả năng sống sót. Thay vì hoảng loạn, cần ưu tiên các hành động sau:

• ✓ Di chuyển sát mặt sàn hoặc bò thấp, vì lớp không khí sạch nhất luôn nằm trong khoảng 30–50 cm tính từ mặt đất.
• ✓ Dùng khăn vải che kín mũi miệng, ưu tiên loại ẩm để giữ lại một phần hạt bụi lớn và giảm kích ứng nhiệt (khăn không lọc được khí độc).
• ✓ Kiểm tra nhiệt độ cửa bằng mu bàn tay trước khi mở. Nếu tay nắm hoặc cánh cửa quá nóng, tuyệt đối không mở.
• ✓ Thoát ra ngoài ngay khi còn đường đi, không quay lại lấy tài sản. Thời gian an toàn được tính bằng phút.
• ✓ Đóng cửa lại sau khi ra khỏi phòng để tạm thời cô lập nguồn khói, tạo thêm thời gian cho lực lượng cứu hộ.

Phòng ngừa chủ động: Ngăn khói lan công trình ngay từ thiết kế

Do khói lan nhanh hơn lửa và là nguyên nhân chính gây tử vong trong nhiều vụ hỏa hoạn, các tiêu chuẩn PCCC hiện đại đặc biệt chú trọng đến việc ngăn khói lan công trình. Thay vì chỉ dựa vào chữa cháy, công trình cần được phân vùng bằng các giải pháp phòng cháy thụ động nhằm giữ khói và nhiệt trong khu vực phát sinh, kéo dài thời gian thoát nạn.

Các hệ cửa ngăn cháy EI, vách panel chống cháy và hệ thống kiểm soát khói là những thành phần thường được sử dụng để tạo thành các khoang ngăn cháy độc lập. Khi được thiết kế và thi công đúng tiêu chuẩn, chúng giúp làm chậm quá trình lan truyền khói đám cháy, bảo vệ lối thoát hiểm và hỗ trợ công tác cứu nạn hiệu quả hơn.

❓ Hỏi đáp về khói đám cháy và thoát nạn